Należy do dobrego wychowania dzieci, ażeby dobrze wykształcić narzędzie mowy, ażeby dzieci nauczać każde słowo doskonale wyraźnie i czysto wymawiać. I to będzie pierwsza nauka, którą dzieci powinny odebrać od matki, ojca i wychowawców.”

Jędrzej Śniadecki (1768-1838)

Istnieje wielka zależność rozwoju mowy od rozwoju czynności umysłowych i odwrotnie. Mowa wywiera wpływ na powstawanie i kształtowanie się takich czynności umysłowych jak: spostrzeganie, wyobrażanie, porównywanie i wnioskowanie. Mowę słusznie nazywa się „narzędziem myślenia”, gdyż właśnie w słowach krystalizują się myśli.

Proces rozwoju mowy jest ściśle związany z rozwojem sprawności narządów za nią odpowiedzialnych (języka, warg, podniebienia, krtani, płuc). Wraz z ich dojrzewaniem i wzajemną koordynacją, wzrastają u dziecka możliwości werbalnego porozumiewania się.

Dziecko poznaje świat, dzięki rozumieniu mowy, a umiejętność mówienia pozwala mu wyrazić swoje spostrzeżenia, pragnienia i uczucia. Istotne, zatem, aby rodzic był świadomy jak rozwijać powinna się mowa jego dziecka i w razie problemów mógł mu pomóc.


Na poszczególne etapy życia dziecka przypadają odpowiednie okresy w rozwoju mowy.

Wyróżniamy 4 takie okresy:

  1. od 0 do 1 roku życia – okres melodii

  2. od 1 do 2 roku życia – okres wyrazu

  3. od 2 do 3 roku życia – okres zdania

  4. od 3 do 7 roku życia – okres swoistej mowy dziecka


OKRES MELODII (0 – 1 ROK ŻYCIA)

Pierwszym sposobem komunikacji dziecka z otoczeniem jest krzyk. W pierwszych tygodniach życia niemowlę sygnalizuje nim przykre doznania takie, jak np. ból, zimno, głód czy pragnienie.

Ok. 2-3 miesiąca życia pojawia się u dziecka głużenie – realizowane są dźwięki podobne do spółgłosek i samogłosek, grup spółgłoskowych (ebw, gli, gla, tla itp.) oraz elementy wibracyjne. Głużenie przygotowuje narządy mowy do późniejszej artykulacji. Jest nieświadome, pojawia się zwykle, kiedy maluch ma dobre samopoczucie, jest wyspany i najedzony. Towarzyszą mu nieskoordynowane ruchy kończyn i całego ciała. Najprawdopodobniej dźwięki wydawane podczas głużenia są jednakowe dla dzieci na całym świecie. Charakterystyczne jest to, że głuża wszystkie dzieci – nawet te, które nie słyszą (u nich głużenie stopniowo zanika i nie pojawia się następny etap w kształtowaniu mowy, czyli gaworzenie).

Gaworzenie pojawia się u dziecka ok. 6 miesiąca życia. Jest ono zamierzone, to swoista zabawa dźwiękiem i własnym głosem, polega na powtarzaniu zasłyszanych dźwięków z otoczenia oraz dźwięków, które dziecko samo, przypadkowo z siebie wydało. Są to zwykle rytmiczne ciągi sylabowe (da-da-da, mem-mem-mem, ba-ba-ba, ta-ta-ta, gu-gu-gu itp.), nie posiadają jeszcze konkretnego znaczenia. Gaworzenie sprawia dziecku duża radość, pojawia się zwykle w momentach dobrego samopoczucia. Jest bardzo dobrym treningiem słuchowym. Dziecko w tym okresie potrafi już lokalizować źródło dźwięku, koncentrować uwagę na osobie do niego mówiącej. Pod koniec 8 miesiąca życia dziecko zaczyna odkrywać możliwość stosowania różnego natężenia dźwięku - zaczyna gaworzyć raz głośno, a raz szeptem.

Ok. 9 miesiąca życia pojawia się tzw. echolalia - dziecko powtarza zasłyszane i własne słowa, ćwiczy je metodą prób i błędów, nie jest to jeszcze świadoma mowa. Dopiero ok. 11-12 miesiąca życia pojawiają się pierwsze świadome ciągi sylab i wyrazy, wyrazy dźwiękonaśladowcze. Dziecko w tym okresie sporo już rozumie, reaguje na pytanie – Gdzie jest? – odwracając główkę i zatrzymując wzrok na danym przedmiocie czy osobie, rozumie polecania – np. Nie wolno!, Nie ruszaj! Daj!. Należy jak najwięcej mówić do dziecka, czytać mu bajeczki, opowiadać, ale pamiętać, żeby mówić w sposób poprawny, bez spieszczania i używania tzw. języka dziecinnego.

Rozwój mowy postępuje równolegle z rozwojem fizycznym: fazie głużenia odpowiada umiejętność unoszenia głowy; gaworzeniu - umiejętność siadania; pierwszym wyrazom - pozycja pionowa, stawania.




OKRES WYRAZU (1 – 2 ROK ŻYCIA)

W tym okresie poziom mowy biernej (rozumienie) jest na znacznie wyższym poziomie niż poziom mowy czynnej (wypowiadanie się). Jest to okres bardzo intensywnego poznawania świata przez dziecko, odkrywania cech przedmiotów i zjawisk. Dziecko porozumiewa się z otoczeniem za pomocą wyrazów, większość z nich to rzeczowniki w mianowniku, które są nazwami przedmiotów z najbliższego otoczenia. Wyrazy te są bardzo zniekształcone pod względem brzmieniowym. Dziecko wymawia ogólny zarys wyrazu, a czasem tylko jedną sylabę, którą często powtarza. Kolejność sylab może być przestawiana, a głoski mogą ulegać modyfikacjom i być zastępowane. Nawet samogłoski mogą być źle wymawiane, grupy spółgłoskowe są upraszczane (np. but – bu, daj – da, auto – to, jeszcze - esce, nie – ne, nie ma – ima itp.). Pod koniec tego okresu, czyli ok. 2 roku życia, dziecko powinno mówić kilkadziesiąt wyrazów (wg. I. Styczek).

Dziecko powinno wymawiać wszystkie samogłoski a, e, i, o, u, y oprócz nosowych (ą, ę) oraz spółgłoski: p, b, m, t, d, n, k, ś, czasem ć.




OKRES ZDANIA (2 – 3 ROK ŻYCIA)

Pierwsze zdania w okresie zdania są dwuwyrazowe i wyłącznie twierdzące, a czasowniki początkowo używane w bezokoliczniku. Mowa dziecka staję się coraz bardziej bogata, rozwija się słownictwo, gramatyka, system fonologiczny. Choć wiele głosek w izolacji dziecko wypowiada już poprawnie, w mowie spontanicznej są one zamieniane na łatwiejsze pod względem artykulacyjnym, ponieważ narządy artykulacyjne nie są jeszcze dostatecznie sprawne. Nadal norma jest zjawisko skracania wyrazów, zmiany kolejności sylab czy głosek, wtrącania dodatkowych głosek czy sylab, uproszczenia grup spółgłoskowych, tworzenie swoich, własnych wyrazów. Im dziecko starsze ty, bardziej skomplikowane konstrukcje gramatyczne, przechodzi od zdań prostych do złożonych.




OKRES SWOISTEJ MOWY DZIECKA (3 – 7 ROKU ŻYCIA)


DZIECKO 3 LETNIE


a, o, e, u, i, y, ą, ę

chociaż może je zamieniać (np. a→o, e→a, i→y)

m, m’, b, b’, p, p’, f, f’, w, w’, ś, ć, ź, dź, n, ń, k’,g, g’, ch, t, d, l, l’, ł, j



DZIECKO 4 - LETNIE


DZIECKO 5 – LETNIE



DZIECKO 6 – LETNIE


- umieć porównywać (odnajdywać różnice i podobieństwa) oraz klasyfikować przedmioty pod względem wielkości, kształtu, koloru, ciężaru, funkcji użytkowej


Należy pamiętać, że każde dziecko rozwija się we własnym, swoistym tempie i niewielkie opóźnienia rozwoju mowy nie powinny być powodem do niepokoju. Stopień rozwoju mowy w danym momencie zależy od różnych czynników. Do najważniejszych należą psychofizyczny rozwój dziecka oraz wpływ środowiska.